از حيثيكه مناسك حج اكثراً به لسان عربي مي باشد،‌و استفاده از آن براي غير علما دشوار بوده، بناً منسك حج مختصر و كوتاه به زبان فارسي براي استفاده عموم حجاج كرام از كتب معتبرهء اخناف جمع آوري نموده ام و به قيد تحرير در آورده ام. زاداً المعاد.
و گفت عليه الصلوة و السلامۀ يك حج قبول شده بهتر است از دنيا و هر چه در دنيا است و آنرا هيچ جزايي نيست مگر بهشت* و قبولي آن اينكه در آن گناه و خلاف واقع نشود و بعضي گفته اند كه در حج جنايت نشود و توصيه ميشود براي حجاج كرام كه بايد از جنگ و جدال و خلاف و كارهاي كه سبب جنايت در احرام ميگردد، پرهيز نمايند.
بسم الله رحمن الرحيم طوهو الغفور الرحيم ط

وظيفه اول در بيان احرام بستن
حاجي كه قصد احرام بستن مي كند سنت است كه ابتدا غسل نمايد و اگر به وضو نيز اكتفا كند روا باشد و بعد از غسل و يا وضو، ازار و ردا را كه عبارت از دو لنگ مي باشد بپوشد، و سپس چنانچه اوقات مكروهه نباشد، دو ركعت نماز سنت احرام بخواند، (اوقات مكروهه عبارتند از: وقت طلوح آفتاب، وقت غروب آفتاب و هنگام ظهر ساعت 12) و اگر قصد داشت كه بعد از نماز صبح يا عصر يا در اوقات مكروهه‌اي ذكر شده احرام ببندد، نبايد نماز سنت را بخوئاند. در نيت اين نماز دو ركعت نماز سنت احرام بگويد و اگر مطلق دو ركعت نماز نيز بگويد. هم كافي مي باشد. و مستحب است كه در ركعت اول همراه الحمدالله سوره قل يا ايها الكفرون را بخواند و در ركعت دوم همراه الحمدالله سوره قل هوالله احد را بخواند و بعد از ختم نماز چنان نيت كن و بگويد كه من خود را حاجي تمتع مي كنم:
اللهم اني اريد العمرة فيسرها لي و تقبلها مني واعني عليها و بارك لي
اي خداي من اراده دارم عمره را، پس آسان بگردان و قبول كن از من
صـ فيها نويت العمرة و احرمت بها لله تعالي
و توفيق بده من را بر ادأ عمره و بركت كن بر من در عمره، نيت كردم عمره را و احرام بستم به عمره براي رضاي خدا متعال.
و بعد از نيت تلبيه بگويد:
لبيك اللهم لبيك لبيك لا شريك لك لبيك، ان الحمد والنعمة لك و الملك لا شريك لك
و بعد از خواندن دو ركعت سنت احرام و نيت عمره و گفتن تلبيه مستحب است كه درود بر محمد (ص) بگويد و بعد از افعال مذكور شخص احرام دار گفته ميشود. لازم است بر آن كه پرهيز كند. از استعمال عطر و يا ديگر خوشبويي و از تراشيدن و كندن موي و قطعه كردن ناخن و از پوشيدن سر خود و از پوشيدن كالاي دوخته شده و غير ذلك نيز بايد پرهيز نمايد. و اگر حاجي زن باشد سر خود را بپوشد و كالاي دوخته به بر كند. فقط احرام زن در روي آن ميباشد كه بايد لخت بوده و پوشيده نباشد و بستن حميان و كمربند مباح ميباشد و مستعحب است. بسيار گفتن تنبيه تا كه شروع كند به طواف عمره، بعد از آن تنبيه نگويد.....

وظيفه دوم در بيان طواف خانه و سعي ميان صفاء و مروه
طواف عبارت از هفت دور خوردن است به دور خانهء كعبه و لازم است كه در وقت شروع طواف طهارت و وضو داشته باشد و لازم است كه ابتداي شروع طواف از برابر حجر الاسود باشد و سنت است اضطباع كه عبارت از برهنه كردن شانه راست و گردانيدن رداء در زير بغل راست و بر شانه چپ انداختن در وقت طواف عمره و حج، نه در وقت سعي و وقت ايستادن به عرفه و وقت زدن جمره ها. كه در اين سه وقت شانه راست پوشيده باشد و در وقت نماز نيز شانه پوشيده باشد و سنت از پهلوان شاني كردن. در سه شرط اول از طواف عمره و طواف حج و در وقت شروع كردن به طواف مقابل حجر الاسود ايستاده شود و بگويد:
اللهم اني اريد ان اطوف بهذا البيت الحرام سبعة اشواط لوجهك
اي خداي من اراده دارم كه طواف كنم به همين خانه محترم هفت شوط براي ذات مكردم تو. پس آسان كن بر من و قبول كن از من.
الكريم فيسره لي وتقبله مني.
و بعد از نيت كردن شروع به طواف كن و در سه شوط اول پهلوان شاني كند و در چهار شود ديگر به آرامي برود و در هر دور كه مقابل حجرالاسود ميرسد، بگويد:
بسم الله و الله اكبر و الحمدالله و الصلوة و السلام علي رسول الله
و بعد از فارغ شدن از طواف دو ركعت نماز واجب طواف در مسجد الحرام بخواند و اگر پس مقام ابراهيم عليه السلام خوانده شود خوبتر است و اگر ازدحام بود به هر محل كه در مسجود خوانده شود كافي ميباشد و بعد از دو ركعت واجب طواف بطرف چاه زمزم برود و از آب زمزم قد طاقت بنوشد و چيز بر جسم خود بپاشد و بعد از آن به طرف صفا برود...

وظيفه سوم در بيان سعي بين صفاء و مروه
چون حاجي به صفا رسيد، بلند شود بر صفا تا كه ببيند كعبه شريف را و روي بطرف خانهء كعبه كند و بگويد:
اللهم اني اريد ان اسعي بين الصفاء و المروة سبعةاشواط لوجهك
اي خداي من اراده دارم كه بروم در بين صفا و مروه هفت بار براي ذات مكرد تو. پس آسان كن بر من و قبول كن از من
الكريم فيسره لي و تقبله مني
و آنگاه سه بار بگويد: الله اكبر، الله اكبر، الله اكبر و الله الحمد و بعد دعا كند و بعد از دعا كردن برود بطرف مروه و در بين دو ستون سبز شتاب كند و بعد از آن آهسته برود تا به مروه برسد و به مروه كه رسيد، سا بار تكبير بگويد و دعا كند. از صاأ تا مروه يك شوط مي باشد و از مروه تا به صا شوط ديگر ميباشد پس از يك طرف چهار مرتبه و از طرف ديگر سه مرتبه ميباشد و بعد از فارغ شدن از سعي سر خود را بتراشد و اگر حاجي زن باشد اندازهء سر انگشت از موي هاي سر خود كوتاه كند و بعد از تراشيدن و كوتاه كردن كالاي خود را به بر كند و به لباس خود باشد تا روز هشتم ذالحجه كه احرام حج بسته ميشود.

وظيفه چهارم در بيان حج
چون روز هشتم ذالحجه شود احرام ببند براي حج به مثل احرام عمره كه در بيان عمره گذشت. بعد از غسل كردن و يا وضو نمودن جهت احرام بستن و پوشيدن دو لنگ ازار و رداء و بعد از خواندن دو ركعت سنت احرام چنين نيت كند:
اللهم اني اريد الحج الفرض فيسره لي و تقبل مني واعني عليه و بارك لي
اي خداي من اراده دارم حج فرض را، پس آسان بگردان و قوبل كن از من
صـ فيه نويت الحج و احرمت به الله تعالي
و توفيق بده من را به ارادهء حج و بركت كن بر من در حج. نيت كردم حج را و احرام بستم به حج براي رضاي خداي متعال. و بعد از نيت سه بار تلبيه بگويد:
لبيك اللهم لبيك لبيك لا شريك لك لبيك، ان الحمد و النعه لك و الملك لا شريك لك.
و بعد از آن طواف كعبه را بجا آورده و دو ركعت واجب طواف بخواند و بعد از آن بطرف منا برود و بودن شب 9 ذالحجه در مناسنت است و در روز 9 ذالحجه بعد از طلوع آفتاب بطرف عرفات برود و در راه تلبيه بگويد و يا سبحان الله و باقي اذكار و درود بر محمد مصطفي (ص) بگويد و چون بعرفات رسيد بعد از زوال ميل آفتاب بطرف جبل الرحمة كه جاي ايستادن عليه الصلوة و السلام است برود تا بعد از غروب آفتاد و بعداً بطرف مزدلفه برود. و شب را در مزدلفه گذرانده و اكثراً شب را به دعا و تضرع و گريه و زاري مصروف كند و بعد از طلوع صبح بطرف مشعرالحرام كه در مزدلفه ميباشد و جاي ايستادن عليه الصلوة و السلام است برود و دعا كند براي خود و الدين خود و عامهء مسلمين و بعد از آن پيش از طلوح آفتاب بطرف منا برود و براي خود سنگريزه به اندازهء باقلي براي جمره ها بر دارد.

وظيفه روز اول عيد
1- زدن جمرهء عقبه به هفت سنگريزه به اندازهء باقلي در هفت دفعه و هر دفعه با يك سنگريزه و در هر دفعه بگويد الله اكبر. سنگريزه ها بايد به جمرات برسد و يا نزديك آن به اندازهء كمتر از دو متر مروج، اگر دور افتاد اعاده كند.
2- ذبح كردن گوسفند شكر بعد از زدن جمرعه عقبه.
3- تراشيدن موي سر مرد و يا كوتاه كردن قدر انگشت از موي سر زن.
4- پوشيدن كالاي دوخته براي مردان و بعد از آن بطرف مكة المكرمه برود، براي طواف فرض حج و طواف كند كعبه را به هفت شود. در سه شوط اول پهلوان شاني كند و در چهار شوط ديگر به آهستگي برود و رعد از طواف كعبه دو ركعت واجب طواف را بخواند و بعد از آن بطرف صفا برود و سعي كند به مثل سعي كه در عمره نموده است و بعداً بطرف منا برود.

وظيفهء روز دوم عيد
1- زدن جمرهء اول كه نزديك مسجد خيف ميباشد به هفت سنگريزه به اندازه باقلي در هفت دفعه هر دفعه با يك سنگريزه بعد از ساعت 12 ظهر و قبل از آن نزند كه گوسفند لازم ميشود.
2- زدن جمرهء وسطي با هفت سنگريزه در هفت دفعه هر دفعه با يك سنگريزه بعد از ساعت 12 ظهر.
3- زدن جمرهء عقبه با هفت سنگريزه در هفت دفعه هر دفعه با يك سنگريزه بعد از ساعت 12 ظهر.

وظيفه روز سوم عيد
1- زدن جمرهء اول با هفت سنگريزه در هفت دفعه با يك سنگريزه بعد از ساعت 12 ظهر
2- زدن جمرهء وسطي با هفت سنگريزه در هفت دفعه هر دفعه با يك سنگريزه بعد از ساعت 12 ظهر
3- زدن جمرهء عقبه با هفت سنگريزه در هفت دفعه هر دفعه با يك سنگريزه بعد از ساعت 12 ظهر.

و بعد از زدن جمره ها بطرف مكة المكرمه برود و هر وقت كه قصد رفتن به مدينه المنوره را نمود طواف خانه كعبه را به هفت شوط بكند و دو ركعت واجب طواف را بخواند و آب زمزم قدر توان بنوشد و همرا خود از اين آب بردارد.

مسائل خاص مربوط به زنان
احرام زن مانند احرام مرد بوده ليكن در 12 مورد فرق داشته كه مي بايست بانوان به آن توجه داشته باشند:
1- زن فقط روي آن پوشيده نباشد. هر نوع لباس دوخته شده و كفش براي آن ممانعت ندارد، بشرطي كه خوشبويي و عطر استفاده ننمايد و در لباس نباشد.
2- زني كه احرام بسته است بايد بر خلاف مرد احرام دار سر خود را بپوشد.
3- زن نبايد صداي خود را در هنگام تلبيه گفتن و دعا كردن بلند كند.
4- زن پهلوان شاني و شانه لخت كردن را در طواف ندارد.
5- زن حق بوسيدن حجرالاسود را در وقت ازدحام ندارد.
6- زن دو ركعت واجب طواف در گوشهء مسجد و دور از مردان بخواند.
7- زن بين دو ستون سبز رنگ در وقت سعي آرام برود، برخلاف مردان.
8- زن در وقت ازدحام مردان بر كوه صفا و مروه بلند نشود.
9- زن سر خود را نتراشد بلكه به اندازهء سر انگشت از موي سر خود را كوتاه كند.
10- اگر زن حيض گرديد در سه روز عيد بعد از پاك شدن طواف خانه را بكند و جريمه ندارد.
11- اگر زن طواف فرض را كرد در روز عيد و در وقت طواف وداع حيض گرديد و رفقاي وي قصد وطن را نمودند، طواف وداع از وي ساق ميگردد و جريمه ندارد.

مسائل ضروري در وقت احرام داشتن
1- حجاجي كه خانم همراي خود دارند، لازم است كه از جماع كردن و بوسه زدن و غيره در وقت احرام پرهيز نمايند كه جريمهء كلان دارد.
2- حاجي در وقت داشتن احرام در حج و عمره از تراشيدن و كندن و اصلاح موي تمام بدن خود (سر، ريش، سبيل، زير بغل و غيره) و گفتن ناخن پرهيز كند. چه حاجي زن باشد، چه مرد.
3- حاجي كه مرد باشد از پوشيدن جامه دوخته شده و پوشيدن سر و كفش و موزه در وقت احرام پرهيز كند.
4- اگر حاجي زن باشد فقط در وقت احرام داشتن روي آن پوشيده نباشد.
5- حاجي مرد باشد يا زن، از استعمال عطر و غيره خوشبويي ها و از لباس خوشبوي پرهيز كند.
6- حاجي مرد باشد يا زن، از پوشيدن يو خود و از بستن خوشبويي ها به لباس خود و يا سرمه كردن چشم ها با سرمهء خوشبو و خوردن عطر و غيره خوشبويي ها چرب كردن وجود و رنگ كردن موي بدن پرهيز نمايد.
7- حاجي مرد باشد يا زن از كشتن شپش لباس خود و كشتن حيوانات سحرايي حرم و شستن سر و ريش و بدن توسط صابون و غيره پرهيز نمايد و همچنان از قطع كردن درختان حرم و خاشه هاي حرم پرهيز كند.
براي حجاج مرد يا زن اگر خلاف آنچه در اين مناسك ذكر شد پيش آمد، بصورت فوري نزد عالم حنيفي مذهب رفته و از جريمه خود پرسان كند تا كه اجراء نمايند. چونكه اين مناسك جهت برادران غير از علما تحرير گرديده است، ذكر جرائم خلاف موجب طولاني شدن مناسك گرديده و براي حجاج غير از علما بي فايده و خسته كن ميشود. كفايت به همين قدر نموده شده و برا ياينكه مسائل حج بسيار دشوار و محتاج به علما ميباشد يك خلاف بيان ميشود. چونكه روز اول عيد، اول زدن جمرهء عقبه، دوم ذبح كردن گوسفند، سوم تراشيدن سر و بعداً پوشيدن لباس دوخته مي باشد، اگر از اين ترتيب بگذرد گوسفند لازم گردد.
قابل تذكر است اگر حاجي صاحب اول به مكة المكرمه برود از ميدان هوايي افغانستان احرام ببندد و اگر به مدينة المنوره برود احرام از صيقات مدينة المنوره ببندد.


در درالمحتار صفحهء 252 نقل شده از منسك اين امير حاج:
اگر رفقاي حاجيه قصد نمودند به وطن بازگشت نمايند و زن حاجيه هنوز پاك نشده بود از خوه حيض يانفاس و پرسان كرد كه من طواف خانهء خدا را بكنم در جواب گفته شود برايتان روا نباشد دخول مسجد و اگر داخل شديد و طواف كرديد گناه كار ميباشيد. اما طواف تان صحيح مي باشد و لازم است بروي كه يك گاو يا يك شتر ذبح كني.

آداب زيارة الرسول در مدينتة المنوري
حاجي صاحب كه از احكام حج فارغ گرديد، قصد زيارت سرور كاينتات (ص) را بنمايد و در مسير راه بسيار درود بخواند و دل خود و بدن و اعضاي خود را از معاص پاك كند و هر چند كه نزديكتر شود به مدينةالمنوره شوق و ذوق آن افزون تر گردد و در وقت دخول مدينةالمنوره بايد غسل كند و يا وضو گيرد و لباس هاي خوب بپوشد و پيش از هر كار عازم مسجدالرسول (ص) شود و دو ركعت تحيه مسجد بخواند. بسياريه عاجزي و خشوع رو بروي روضهء رسول (ص) برود و چنان تصور داشته باشد كه در حضور عليه الصلوة و السلام ايستاده است و به كمال ادب و عاجزي روبروي روضهء رسول (ص) ايستاده و رسول الله (ص) را شفيع كرده نزد خداوند مهربان دعا براي خود و والدين خود و عامه مسلمين بكند و بايد اكثر اوقات خود را در مسجد الرسول (ص) بگذراند و به زيارت شهداي احد و مساجد خمسه و زيارت جنة البقيمعه و ديگر مواضعه متبركه صرف نمايد و اين سفر مقدس را غنيمت شمرده و بايد در ينج وقت نماز به جماعت حاضر شود و سنت است چهل نماز خواندن در مدينة الرسول و در وقت خارج شدن از مدينة المنوره با چشم گريان و جگر بريان و داغ نمايد و من عاجز بي بضاعت و مستغرق گناه و قصور را در تمام مواضع دعا در مكة المكرمه و مدينتة المنوره فراموش نكند.
والسلام